|
Arno Holz - szkic biograficzny |
|
ul. Wojska Polskiego 11 |
|
Urząd Miasta Kętrzyn |
|
Arno Holz 1863 - 1929 |
|
Arno Holz urodził się 26 kwietnia 1863 roku w Rastenburgu (dziś Kętrzyn) w Prusach Wschodnich. Był synem aptekarza. Po ukończeniu szkoły podstawowej uczęszczał krótko do gimnazjum im. księcia Albrechta, położonego wówczas obok kościoła św. Jerzego. W 1874 roku, kiedy miał jedenaście lat, jego rodzina przeniosła się do Berlina. Po rozwodzie rodziców Holz zmagał się z problemami materialnymi, które towarzyszyły mu przez całe życie. W wieku osiemnastu lat, przed maturą, porzucił gimnazjum. Nie studiował na uniwersytecie, lecz kontynuował edukację jako samouk. Podjąwszy zajęcie redaktora i autora, wcześnie doszedł do przekonania, że może zarabiać na życie tylko jako zawodowy pisarz, ale jedynie w latach 1904 i 1905 odnosił sukcesy finansowe; przyniósł mu je zbiór wierszy Dąfnis i napisana wspólnie z Oskarem Jerschkem sztuka teatralna Traumulus. Przez pozostałe czterdzieści pięć lat swojej egzystencji pisarskiej żył na granicy nędzy: jego przeciętny dochód roczny wynosił poniżej 2000 marek, czyli mniej niż zarabiał w owym czasie wykwalifikowany robotnik. Holz musiał korzystać ze wsparcia przyjaciół i krewnych. Daremnie spodziewał się dostać Nagrodę Nobla, do której pięciokrotnie zgłaszano jego kandydaturę.
|
|
Mimo mizerii finansowej Holz nie ustawał w pracy: jak wyliczył Klaus M. Rarisch, spędzał codziennie dziesięć godzin przy biurku, już jako młody autor czuł się powołany do zreformowania literatury niemieckiej. Jeszcze u schyłku XIX wieku intensywnie uczestniczył w życiu literackim nowej stolicy Rzeszy, Berlina, i zawarł znajomości z Gerhartem Hauptmannem, Wilhelmem Bolschem oraz Stanisławem Przybyszewskim. W napisanych wespół z Johannesem Schlafem utworach: opowiadaniu Papa Hamlet (1889) i sztuce teatralnej Die Familie Selicke (1890), objawił się jako jeden z pionierów naturalizmu. Komedia Sozialaristokraten (1896; Arystokraci społeczni), której był już samodzielnym autorem, rozpoczynała obejmujący trzy dramaty cykl o Berlinie: Berlin — Die Wende einer Zeit in Dramen (Berlin — przełom czasów w dramatach). Z kolei w opublikowanym w 1902 r. dramacie Die Blechschmiede (Blacharnia) Holz pokazał się jako satyryk i parodysta. Już w latach 1891/1892 sformułował w programowym piśmie Die Kunst. Ihr Wesen und ihre Grenzen (Sztuka. Jej istota i granice) swoje przekonania estetyczne, w myśl których sztukę można opisać za pomocą praw naukowych: „sztuka = natura - x". Arno Holz pragnął „zapoczątkować swoim dziełem rewolucję obejmującą całą literaturę w teorii i praktyce", co mu się zresztą na różnych gatunkowo polach literackich powiodło. Największym bodaj talentem wykazał się jednak w utworach lirycznych. Uwolniwszy się od uwielbienia dla Emanuela Geibla i od schematów tradycji lirycznej (Klinginsherz/1883), w 1886 roku wydał samodzielny, zawierający elementy krytyki społecznej zbiór Das Buch derZeit: Lieder eines Modernen (Księga czasu: pieśni człowieka nowoczesnego). Znalazł się w nim wiersz pod tytułem „Phantasus", który wyznacza początek trwającej przez całe życie pracy nad tym cyklem. W latach 1898 i 1899 Holz wydał dwa tak samo zatytułowane zbiorki liryczne: urzeczywistniał w nich własną zasadę kompozycyjną Fantazusa-. wiersza wolnego od tradycyjnej konwencji stroficznej i metrycznej, osadzonego za to na znamiennej dlań osi centralnej, wokół której grupują się nierymowane wersy różnej długości. Inne cechy formalne tego wiersza to „zawikłane konstrukcje składniowe, nagromadzenie superlatywów, nowe słowotwórcze złożenia, [...] długie łańcuchy przydawek i słów o pokrewnych, czasem wręcz tożsamych znaczeniach". Wszelako Holz pragnął nie tylko nowego języka lirycznego; główna idea jego dzieła zakłada coś więcej: „ja poety wchłania cały świat: w czasie i przestrzeni". Pomijając inny eksperyment liryczny Holza — imitacje ekspresji barokowej (Dąfhis, 1904) — realizuje on swoje zadanie, stale pracując nad Fantazusem-. w 1913 roku powstaje druga wersja, która na życzenie autora w całości, z wyjątkiem paru egzemplarzy, idzie na przemiał. W 1916 roku ukazuje się nowe wydanie (objętości 336 stron, in folio), które wielu badaczy twórczości Holza uznaje za najbardziej udane. W 1925 r. w ramach pierwszej edycji dzieł zebranych Arno Holza wychodzi trzytomowa wersja Fantazusa licząca 1345 stron. Również wersja, nad którą poeta pracował aż do śmierci i która należy do jego spuścizny (1961/1962), obejmuje trzy pokaźne, wielkoformatowe tomy. Wraz z uzupełnieniami liczy 1584 strony. Arno Holz zmarł 26 października 1929 roku w Berlinie. Inskrypcja na jego grobie — ostatnie zdanie Fantazusa — brzmi: „Rozpierzchły się moje prochy, moja pamięć świeci jak gwiazda".
Opracowanie: Dietmar Pertsch |
